Lens gözümüzün iç kısmında bulunan ışık kırıcı bir organdır. Doğuştan herkeste gözün iç kısmında doğal bir lens bulunmaktadır. Bu lensin görevi iışığı kırarak gözün arka kısmında bulunan retina üzerine odaklamaktır.
“Lens kayması” ya da “mercek kayması” ifadesi kullanıldığında iki farklı durumdan biri söz konusudur. Yerinden kayan lens “doğal lens” ya da “yapay lens” olabilmektedir. Yapay lensler ameliyatla göz içine yerleştirilen lenslerdir. Doğal lens, katarakt nedeniyle ya da başka herhangi bir nedenle gözün dışına alınarak yerine yapay lensler yerleştirilebilmektedir. Yapay lenslerin kayması bu yazının konusu değildir. Bu yazıda göz içinde doğuştan gelen doğal lensin kayması konusu incelenecektir.
Doğal Lensin Göz İçindeki Yeri
Göz içindeki doğal lens aşağıdaki şematik resimde görünmektedir. Doğal lens göze rengini veren iris arkasında merkezi bir konumda bulunur ve zonüler lifler adı verilen bir takım iplikçiklerle yerinde tutulmaktadır.
Doğal Lens Kayması Nedenleri
Göz içindeki doğal lensin kayma nedenlerini şu şekilde sıralayabiliriz.
- Travma. Göze gelen darbeler göz içindeki doğal lensi yerinde tutan zonüler liflere hasar vererek lensin yerinden kaymasına neden olabilir. En sık nedendir.
- Homosistinüri. Doğuştan gelen genetik kökenli bir hastalıktır. Bu hastalık bazı aminoasitlerin (sistein) üretilmesindeki sorunlardan kaynaklanır. Bu nedenle bu aminoasitin yoğun bulunduğu zonüler lifler daha kırılgandır ve bu da lensin gözde genellikle aşağı doğru kaymasına neden olmaktadır. Homosistinüri olan hastalarda ayrıca mental retardasyon (zeka geriliği), kemik erimesi, epilepsi ve damar tıkanıklığı sorunları da sıklıkla gözlemlenmektedir. Bu hastalar genellikle uzun ve incedirler. Homosistinürisi olan hastaların bebeklik çağında % 30’unda, 15 yaşına kadar ise %80’inde lens kayması görülmektedir.
- Marfan Sendromu. Bu sendromda da hastalar homosistinüride olduğu gibi uzun ve incedirler. Ancak lens kayması gözde genellikle yukarı yönde olmaktadır. Homosistinüride sorun genellikle zonül hasarı ve buna bağlı zonül defektidir, muayenede zonüler liflerin olduğu bölgede bu lifler görülmez. Ancak Marfan sendromunda zonüler lifler muayenede görünürler ve gergindirler. Marfan sendromlu klişilerin %50-80’inde “mercek kayması” sorunu ortaya çıkmaktadır. Bu sendromda lens kayması dışında “mikrosferofaki” adı verilen küçük ve yuvarlak bir lens te olabilir. Normalde lens elips şeklindedir.
- Ektopia Lentis et Pupilla. Bu durum çok nadir görülen bir sendromdur. Göz bebeği (pupilla) merkezi bir konuda değildir ve lens kaymıştır.
- Aniridi. İris yokluğudur. Doğuştan gelmektedir. Bu kişilerde de mercek kayması sorunu ortaya çıkabilmektedir.
Göz İçi Yapay Mercek Kayması
Katarakt ameliyatı ya da mercek ameliyatlarında göz içindeki mercek alınır ve yerine yapay bir mercek yerleştirilir. Yerleştirilen mercek ömür boyu göz içinde kalır. Yani hastanın bu merceği kontakt lensler gibi takıp çıkarması gerekmez. Göz içine yerleştirilen bu yapay mercekler göz içinde ömür boyu kalır. Herhangi bir aksi durum olmazsa da göz içinde merkezi bir konumda kalırlar.
Göz İçi Yapay Mercek Neden Kayar?
Göz içine yerleştirilen bu mercekler farklı nedenlere bağlı olarak kayabilmektedir. Bu nedenleri madde madde şu şekilde sıralayabiliriz.
Yapay mercekler göz içinde kapsüler cep adı verilen bir mercek boşluğuna yerleştirilir. Bu mercek alanı gözün duvarına bazı liflerle 360 derece olacak şekilde çepeçevre sabitlenmiştir. Bu liflere zonüler lifler adı verilmektedir. Zonüler lifler bazı nedenlerle zayıflayabilir ya da zarar görebilir. Bu durumda merceğin de içinde bulunduğu kapsüler alanı yerinde tutamayabilir. Bu durum asma köprüleri yerinde tutan kalın halatların zayıflamasına benzetilebilir. Gözde psödoeksfoliasyon adı verilen bir durum zonüler liflerin gevşemesine ve merceğin yerinden kaymasına neden olabilir.
Merceğin göz içine yerleştirildiği katarakt ameliyatı ya da mercek ameliyatında ameliyatta ortaya çıkan bazı komplikasyonlar kapsüler cepte ve zonuler liflerde hasara neden olabilir. Bu da ameliyattan kısa ya da uzun süre sonra merceğin yerinden kaymasına neden olabilir.
Göze gelen darbeler de göz içindeki dokuların hasarına ve merceğin yerinden kaymasına neden olabilir. Ancak bu durumun oluşması için darbenin yeterince kuvvetli olması gerekir.
Göz İçi Yapay Mercek Kayması Durumunda Ne Yapılır?
Göz içi mercek kayması durumunda merceğin ne kadar kaydığı önemlidir. Eğer az bir kayma var ise ve merceğin ışık kıran optik kısmı hala kısmen de olsa merkezi bir pozisyonda ise hasta bu durumun farkında bile olmayabilir ve görmesi iyi olabilir. Ancak fazla miktardaki kaymalarda kişinin görme seviyesi belirgin derecede azalır. İşte bu durumda ameliyat yapılması gerekmektedir.
Göz içi mercek kayması durumunda göz içinde bulunan lens ya bazı tekniklerle tekrar merkezi bir pozisyonda sabitlenir ya da gözden alınarak yerine yeni bir lens takılır. Bu yeni mercek göz duvarına dikilebilen ve halk arasında “dikişli mercek” diye bilinen lensler olabilir ya da irise tutturulabilen kıskaçlı lensler olabilir. Bu ameliyatta ameliyat bitirilmeden genellikle korneaya birkaç adet dikiş atılır. Bu dikişler 3-4 ay sonra alınır. Ancak eğer dikişli mercek denilen mercek yerleştirilmişse bu dikişler ömür boyu gözde kalır.
