Şaşılık (Göz Kayması) Nedir?

Şaşılık, halk arasında bilinen adıyla göz kayması, iki gözün aynı noktaya birlikte bakamaması durumudur. Normalde iki gözümüz paralel çalışır ve beyin bu iki görüntüyü birleştirerek tek ve net bir görüntü oluşturur.

Şaşılıkta ise gözlerden biri hedefe bakarken diğeri içe, dışa, yukarı ya da aşağı kayabilir.

Dünya genelinde şaşılık sıklığı yaklaşık %2–4 civarındadır. Bu oran hem çocuklarda hem erişkinlerde görülen toplam orandır.

Göz Kayması Neden Olur?

Göz kayması yani şaşılık tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıkan bir sorun değildir. Birden fazla mekanizma göz kaymasına neden olabilir:

1️⃣ Kas ve Sinir Dengesizliği

Göz hareketlerini 6 adet kas kontrol eder. Bu kasların dengeli çalışmaması şaşılığa yol açabilir.

2️⃣ Kırma Kusurları

Özellikle yüksek hipermetropi, çocuklarda içe kayma (akomodatif ezotropya) nedeni olabilir.

3️⃣ Beyinsel Kontrol Sorunları

Göz hareketleri beyin tarafından kontrol edilir. Bu kontrol sistemindeki bozukluklar şaşılığa neden olabilir.

4️⃣ Doğuştan Nedenler

Bazı şaşılık tipleri doğuştandır ve genetik yatkınlık görülebilir.

5️⃣ Travma veya Hastalıklar

Kafa travmaları, tümörler, felçler veya sistemik hastalıklar ani göz kaymasına neden olabilir.

Bebeklerde Göz Kayması Normal mi?

Yeni doğan bebeklerde ilk 2–3 ay geçici kaymalar görülebilir. Bu durum genellikle göz kas kontrolünün henüz tam gelişmemesinden kaynaklanır.

Ancak:

• Kayma 4. aydan sonra devam ediyorsa

• Sürekli hale geldiyse

• Tek gözde belirginleştiyse

Mutlaka göz doktoru değerlendirmelidir.

Erken tanı çok önemlidir çünkü tedavi edilmezse göz tembelliği (ambliyopi) gelişebilir.

Çocuklarda Göz Kayması

Çocuklarda göz kayması en sık:

• İçe kayma (ezotropya)

• Dışa kayma (ekzotropya)

şeklinde görülür.

Özellikle hipermetrop çocuklarda gözlükle kayma tamamen düzelebilir. Bu nedenle şaşılık tespit edilen her çocukta detaylı kırma kusuru muayenesi yapılmalıdır.

Tedavi edilmezse:

• Göz tembelliği

• Derinlik hissinde kayıp

• Kalıcı görme kaybı gelişebilir

Ani Göz Kayması Neden Olur?

Ani başlayan göz kayması özellikle erişkinlerde ciddiye alınmalıdır.

Olası nedenler:

• Beyin damar tıkanıklıkları

• Diyabet ve hipertansiyona bağlı sinir felçleri

• Beyin tümörleri

• Travma

• Multipl skleroz

Ani şaşılık çift görme ile birlikteyse bu durum acil değerlendirme gerektirir.

Nörolojik Göz Kayması

Nörolojik şaşılık, göz kaslarını hareket ettiren sinirlerin etkilenmesi sonucu ortaya çıkar.

En sık:

• 3. sinir felci

• 4. sinir felci

• 6. sinir felci

görülür.

Belirtiler:

• Ani çift görme

• Göz hareket kısıtlılığı

• Baş pozisyonu değiştirerek görme çabası

Bu tür şaşılıklarda altta yatan nörolojik sebep mutlaka araştırılmalıdır.

Göz Kayması Tedavisi

Şaşılık tedavisi kaymanın tipine ve nedenine göre değişir.

🔹 Gözlük Tedavisi

Hipermetropiye bağlı şaşılıklarda ilk tercih gözlüktür.

🔹 Kapama Tedavisi

Göz tembelliği gelişmişse sağlam göz kapatılarak tembel göz çalıştırılır.

🔹 Prizma

Çift görmeyi azaltmak için bazı durumlarda prizmatik camlar kullanılabilir.

🔹 Botulinum Toksin

Bazı seçilmiş vakalarda kas dengesini geçici olarak düzeltmek için uygulanabilir.

🔹 Şaşılık Ameliyatı

Göz Kayması Ameliyatı (Şaşılık Ameliyatı)

Şaşılık ameliyatında göz küresine değil, göz kaslarına müdahale edilir.

Ameliyatın amacı:

• Kasların kuvvetini artırmak veya azaltmak

• Gözleri paralel hale getirmek

• Kozmetik ve fonksiyonel düzelme sağlamak

Genellikle:

• Çocuklarda genel anestezi altında

• Erişkinlerde lokal veya genel anestezi ile

yapılır.

Ameliyat sonrası:

• Hasta genellikle aynı gün taburcu edilir

• Gözde hafif kızarıklık olabilir

• Görme genellikle etkilenmez

Başarı oranı yüksektir ancak bazı durumlarda ikinci operasyon gerekebilir.

Göz Kayması (Şaşılık) Bulgu ve Belirtileri

Şaşılığın ilk bulgusu bir ya da her iki gözde içe, dışa, yukarı veya aşağı kayma olmasıdır.

Eğer gözler arasındaki hiza bozukluğu büyükse buna geniş-açılı göz kayması denilir. Yani geniş açılı göz kayması her iki göz arasındaki kayma açısının yüksekliğini ifade etmektedir. Eğer gözler arasındaki kayma açısı küçük ise buna da dar-açılı göz kayması adı verilir.

Eğer gözde kayma açısı az fark edilecek kadar küçükse ve bununla birlikte alternan ve zaman zaman ortaya çıkıyorsa bu durumda görsel şikayetler daha belirgin olur. Baş ağrıları ve gözde zorlanma şikayetleri yanında okuma esnasında bir konforsuzluk durumu ve yorgunluk ortaya çıkar. Eğer sabit hale gelmiş ve tek gözde kayma (şaşılık) var ise bu durumda kayan gözde şiddetli göz tembelliğine neden olabilir.

Hem geniş-açılı hem de dar-açılı göz kayması çocukların ve erişkinlerin diğer insanlarla göz temasını olumsuz etkileyeceği için öz güvenlerini kaybetmelerine neden olabilir. Bu da kişilerde utanma duygusu ve çekingenliği tetikleyebilir.

Yeni doğanlarda sıklıkla yetersiz görme sistem gelişimine bağlı olarak çapraz göz denilen her iki gözde içe kaymaya neden olabilir. Ancak bu durum çocuk büyüdükçe ve görme sistemi olgunlaştıkça ortadan kalkar. Ancak birçok şaşılık tipi çocuğun büyümesi ile ortadan kalkmamaktadır.

Çocuklarda rutin göz muayenesi göz kaymasını tespit etmek için en iyi yoldur. Göz kayması ne kadar erken tespit edilir ve tedavi edilirse sonuçlar o kadar iyi olur. Tedavi edilmediğinde çocukta çift görme, göz tembelliği ve çocuğun okumasını ve öğrenmesini etkileyen görsel sorunlar ortaya çıkabilir.

Ameliyatsız Şaşılık Tedavisi

Bazı durumlarda arada bir ortaya çıkan küçük-açılı göz kayması vizyon terapi ortadan kaldırılabilir. Örneğin, konverjans yetmezliği adı verilen durum bir tip intermittan ekzotropyadır (arada bir ortaya çıkan dışa göz kayması). Konverjans yetmezliğinde uzakta bir nesneye bakıldığında gözlerin hizalanmasında sorun yoktur.  Ancak okuma gibi yakın bir nesneye bakıldığında gözlerden biri dışarı kayar. Konverjans yetmezliği okuma esnasında konforu bozar, gözde zorlanma şikayetine neden olur ve bulanık görme, çift görme, baş ağrısı gibi şikayetlere neden olur. Konverjans yetmezliğinin çocuklarda akademik performansı etkileyen dikkat eksikliğine neden olduğu konusunda bazı bulgular mevcuttur. Yapılan bir çalışmada konverjans yetmezliği bulunan ve gözde dışa kayması olan çocuklarda dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, uyum bozukluğu ve öğrenme yetersizliklerinin  daha sık olduğu ortaya konulmuştur.

Bazı şaşılık tiplerinin miyopi riskini artırdığı gösterilmiştir. 2010 yılında ünlü Mayo Klinik’çe yayınlanan bir çalışmada 20 yıl boyunca intermittan dışa kayma (arada bir dışa kayma) nedeni ile takip edilen 135 çocuğun % 90’ında 20 yaşına gelene kadar miyopi ortaya çıktığı gösterilmiştir.

İyi tarafından bakıldığında ameliyatsız vizyon terapi konverjans yetmezliği tedavisinde etkili görünmektedir. Bu konuda prestijli bir dergi olan Archieves of Ophthalmology dergisinde yayınlanan bir makalede konverjans yetmezliği olan 221 çocuğun %73’ünde ofis ortamındaki 12 haftalık vizyon terapi ve evde yapılan göz egzersizleri ile iyi sonuçlar elde edildiği gösterilmiştir. 

Bazen doktorunuz şaşılık ameliyatından sonra göz tembelliği ve bazı küçük görsel problemleri çözmek için vizyon terapi önerebilmektedir. Bu durumlarda ortoptik terimi aslında vizyon terapi kelimesinin yerine kullanılması daha uygundur.

Göz Kayması ve Önemli Sorular

Tedavi öncesinde doktorunuza sorabileceğiniz bazı sorular şunlardır.

• Eğer şaşılık ameliyatı (göz kayması ameliyatı) önermişse, bir ameliyatın yeterli olup olmayacağını sorun

• Yapılacak ameliyatın başarı oranını sorun

• Hangi kriterlerin göz kayması ameliyatının başarısını belirlediğini konuşun. Yani şaşılık ameliyatı başarısı ameliyattan öncekine göre gözlerin daha düzgün olması mı yoksa göz tembelliğinin tamamen iyileşeceği ve gözlerin mükemmel bir şekilde hizada olduğu ve içinde ortoptik tedavinin olduğu bir süreç mi olacaktır?

• Vizyon terapisi uygulanacaksa süresini sorun

• Göz kayması tedavinin Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanıp karşılanmadığını öğrenin 

• Unutulmamalıdır ki çocuklar şaşılıktan daha fazla büyüyemez. En iyi görsel sonuçlar ve gelişimsel ve diğer sorunların ortaya çıkmasını engellemek için tedavinin hızlı uygulanması en doğru yoldur.

Şaşılık Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Tedavi edilmeyen şaşılık:

Çocuklarda:

• Kalıcı göz tembelliği

• Derinlik hissi kaybı

Erişkinlerde:

• Sürekli çift görme

• Sosyal ve psikolojik etkiler

oluşturabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

• 4. aydan sonra devam eden bebek kaymaları

• Ani gelişen çift görme

• Travma sonrası göz kayması

• Çocukta baş eğerek bakma alışkanlığı

Özet

Şaşılık (göz kayması), hem estetik hem fonksiyonel bir göz problemidir. Erken teşhis ve doğru tedavi ile büyük oranda düzeltilebilir. Özellikle çocukluk çağında erken müdahale, görme gelişimi açısından kritik öneme sahiptir.

Göz kayması basit bir kozmetik sorun değildir; altta yatan ciddi nörolojik veya sistemik hastalıkların belirtisi olabilir. Bu nedenle her şaşılık vakası bireysel olarak değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

• Convergence Insufficiency Treatment Trial (CITT) Study Group. Randomized clinical trial of treatments for symptomatic convergence insufficiency in children. Archives of Ophthalmology. 2008;126(10):1336-1349.
• Ekdawi NS, ve ark. The development of myopia among children with intermittent exotropia. American Journal of Ophthalmology. 2010;149(3):503-507. (Mayo Clinic)
• Gunton KB, ve ark. Diagnosis and management of strabismus: a review. American Family Physician / Current Opinion in Ophthalmology. 2015.