Göz Tembelliği (Ambliyopi) Nedir? Neden Olur ve Nasıl Tedavi Edilir?

Göz tembelliği, gözün kendisi sağlam olmasına rağmen beynin o gözden gelen görüntüyü kullanmaması sonucu oluşan görme azlığıdır.

Yani problem gözde değil, beynin görmeyi öğrenme sürecindedir.

Bir çocuk doğduğunda gözleri görmeye hazırdır ama görmeyi beyin öğrenir.
Eğer beyne bir gözden net görüntü gitmezse beyin o gözü “gereksiz” kabul eder ve zamanla devre dışı bırakır ya da baskılar.
Bu durum kalıcı hale gelirse göz tembelliği ortaya çıkar.

Önemli noktalar:
👉 Göz tembelliği gözlük numarası değildir
👉 Göz damlası ile tedavi edilemez.
👉 Kendiliğinden düzelmez

Göz tembelliği tedavi edilmezse erişkin yaşta kalıcı görme kaybı bırakır.

Göz Tembelliği Nasıl Ortaya Çıkar?

Beyin çocukluk döneminde iki gözden gelen görüntüyü karşılaştırarak görmeyi öğrenir.

Eğer bir gözden gelen görüntü:

• bulanık

• kaymış

• karanlık

• farklı boyutta

olursa beyin her iki gözden gelen görüntüyü birleştiremez ve karışıklık yaşamamak için o gözden gelen görüntü sinyalini baskılar ve ihmal eder.

Beynin bu baskılama ya da ihmal tutumu bir savunma mekanizmasıdır ve karmaşayı önlemeye yöneliktir.

Bu durum başlangıçta geçicidir.
Ama aylar–yıllar içinde beyin artık o gözü tamamen kullanmamayı öğrenir.

Buna beyinsel görme gelişiminin durması denir ve göz tembelliği ya da tıbbi ismiyle ambliyopi oluşur.

Göz Tembelliğinin Nedenleri

1) Şaşılık

Şaşılık en sık göz tembelliği nedenlerinden biridir. Gözlerden biri farklı yöne baktığında beyin çift görmeyi engellemek için daha bulanık görüntüyü baskılar. 

Sonuç: Kullanılmayan göz tembelleşir.

---

2) Yüksek numara veya iki göz arasında numara farkı (anizometropi)

Bazen yüksek göz derelerinde ya da iki göz dereceleri arasında belirgin derece farklılığı olduğunda (anizometropi) göz tembelliği ortaya çıkar. Özellikle şu durumlar risklidir:

• Bir gözün yüksek derecede hipermetrop olması

• İki göz arasında belirgin derece farkı, örneğin bir gözün derecesinin+0.75, diğer gözün derecesinin +5.00 olması gibi. 

• Yüksek astigmat

Beyin her zaman net görüntüyü seçer → bulanık olanı ihmal eder ve bulanık görüntünün geldiği gözü baskılar.

---

3) Görme eksenini kapatan durumlar

Göz kapağı düşüklüğü, doğumsal katarakt veya kornea lekesi gibi durumlarda ışık retinaya en baştan tam ulaşamadığı için o gözden beyne ulaşan görüntü bulanıktır.

Bu durumda beyin o gözden gelen görüntüyü baskılar. 

Bu en ağır göz tembelliği tipidir.

Göz Tembelliği Belirtileri

Göz tembelliği olan çocuklar ebeveynleri tarafından çoğu zaman geç farkedilir, hatta hiç farkedilmeyebilir ve rutin bir göz muayenesinde göz tembelliği saptanabilir. Çünkü çocuğun bir gözü iyi gördüğü için günlük hayatında bir sorunla karşılaşmaz. 

Bu yüzden aileler genellikle fark göz tembelliğini erken dönemde fark etmez.

Göz tembelliği anlamında dikkat edilmesi gereken bulgular aşağıda sıralanmıştır:

• Televizyona çok yaklaşma

• Bir gözünü kapatarak bakma

• Başını eğerek bakma

• Sık düşme ve çarpma

• Okurken satır atlama

• Dalgın ve odaklanamıyor görünme

• Fotoğraflarda bir gözün kayık çıkması

• Ders başarısında beklenmeyen düşüklük

Göz tembelliğinde:
👉 Çocuk “bulanık görüyorum” demez, çünkü normal görmenin nasıl olduğunu bilmez.

Göz Tembelliği Hangi Yaşa Kadar Tedavi Edilir?

Görme gelişimi doğumdan sonra başlar ve yaklaşık 9–10 yaşına kadar devam eder.

Bu döneme görme öğrenme dönemi denir.

Göz tembelliği tedavisi:

• Ne kadar erken başlanırsa tedavi o kadar başarılıdır

• Geç kalındığında ise görme bulanıklığı kalıcı olur

Göz Tembelliği Tedavisi Nasıl Yapılır?

Tedavinin amacı gözü değil, beyni yeniden eğitmektir.

1) Öncelikle net bir görüntü sağlanmalıdır

Göz tembelliği tedavisinde eğer bulanık görmeye neden olan sorun çözülebilen bir sorun ise öncelikle o sorun tedavi edilir. 

Yani:

• Gözlük ihtiyacı varsa gözlük verilir

• Katarakt varsa hızlı bir şekilde ameliyat edilir. 

• Göz kapak düşüklüğü varsa ameliyat edilir

• Şaşılık varsa uygun yöntemle düzeltilir

Yukarıdaki sorunlar varlığında ana sorun düzeltilmeden doğrudan göz tembelliği tedavisine başlamanın hiç bir yararı olmayacaktır. 

---

2) Kapama tedavisi

Neden olan sorun çözüldükten sonra asıl göz tembelliği tedavisine gelir ki bu da sağlam gözün kapatılmasıdır.

Kapama tedavisi ile beyin mecburen tembel gözü kullanır ve tembel gözle görmeyi öğrenmeye zorlanır.

Bu yöntem:
👉 Günlük saatlerle planlanır
👉 Doktor kontrolünde yapılır ve takip edilir
👉 Aylar sürer

En etkili tedavi kapama tedavisidir.

---

3) Damla tedavisi

Bu tedavi yönteminde genellikle atropin damla kullanılır. Atropin damla sağlam göze damlatılır ve sağlam gözün bulanık görmesi sağlanır. Bu da tembel gözün daha fazla çalışması anlamına gelir. Damlanın etkisi geçicidir. 

---

4) Görme egzersizleri

Bazı hastalarda bilgisayar destekli veya yakın çalışma egzersizleri eklenir.

Tek başına bu tedaviler yeterli değildir ama tedaviyi güçlendirebilirler.

Göz Tembelliği Tedavi Edilmezse Ne Olur?

• Bulanık görme kalıcı hale gelir.

• Meslek seçimleri kısıtlanır (pilotluk, askerlik vb.)

• İki gözün birlikte iyi görmesi sonucunda ortaya çıkan derinlik algısı göz tembelliğinde ya hiç gelişmez ya da zayıf kalır. 

• Hayatın ilerleyen dönemlerinde sağlam göze bir şey olursa ciddi görme kaybı oluşur

Göz Tembelliği Olanlara Göz Çizdirme Operasyonu Yapılabilir mi?

Bu hastalarda göz çizdirme yapılabilmesi kişiden kişiye değişebilmektedir. Eğer kişinin görme seviyesi gözlük ya da kontakt lens kullanıldığında artmıyorsa bu durumda göz çizdirme operasyonu yapılması ile kazanılacak ilave bir şey olmayacaktır. Ancak bazen göz tembelliği olsa da hasta gözlük kullandığında görme seviyesi artabilmektedir. Bu durumlarda göz çizdirme operasyonu yapılabilmekte ve kazanç sağlanabilmektedir.

Göz Tembelliği Askerliğe Engel Midir?

Göz tembelliğinin zorunlu askerliğe engel olması için tembel olan gözde görme seviyesinin 0.2’nin altında olması gerekmektedir. Bunun dışında her iki gözde göz dereceleri arasındaki fark da askerlikten elverişsizlik nedeni olabilir.

İlgili Video: Göz Tembelliği (Ambliyopi) Nedir?

Özet

Göz tembelliği gözün değil beynin hastalığıdır.
Erken dönemde fark edilirse büyük oranda düzeltilebilir.
Geç kalınırsa kalıcı hale gelir.

Bu yüzden:
👉 Her çocuk okul öncesi mutlaka göz muayenesinden geçmelidir.

Kaynaklar

• Pediatric Eye Disease Investigator Group (PEDIG). A randomized trial of patching regimens for treatment of moderate amblyopia in children. Archives of Ophthalmology. 2003;121(5):603-611.
• Holmes JM, Levi DM. Treatment of amblyopia as a function of age. Visual Neuroscience. 2018.
• Wallace DK, ve ark. Amblyopia Preferred Practice Pattern. American Academy of Ophthalmology. 2018.