Tüm yazılar

Göz Seğirmesi ve Göz Tiki: Ne Zaman Zararsız, Ne Zaman Önemli?

Göz Seğirmesi ve Göz Tiki: Ne Zaman Zararsız, Ne Zaman Önemli?

Hemen hepimizin başına gelmiştir: Göz kapağı kendi kendine titremeye başlar, birkaç saniye durur, sonra yeniden başlar. Halk arasında buna göz seğirmesi, göz kapağı atması ya da göz tiki denir. Aynaya baktığınızda çoğu zaman fark edilmez bile; ama hissettiğiniz o küçük kıpırtı insanı rahatsız eder ve akla “Acaba bir hastalığın işareti mi?” sorusunu getirir.

İyi haber şu: Göz seğirmelerinin büyük çoğunluğu zararsızdır ve birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Ancak gündelik dilde “göz tiki” denilen durumların arkasında birbirinden çok farklı dört tablo olabilir ve bunlardan bazıları tedavi gerektirir:

  • Göz kapağı seğirmesi (miyokimi): En sık görülen, zararsız tablo.
  • Göz tiki (tik bozukluğu): Çoğunlukla çocuklarda görülen göz kırpma, gözleri sıkma ya da devirme hareketleri.
  • Blefarospazm: Yetişkinlerde iki gözün kapaklarının istemsiz ve güçlü şekilde kapanması.
  • Yarım yüz spazmı (hemifasiyal spazm): Yüzün bir yarısında, genellikle göz kapağından başlayıp yanağa ve ağız kenarına yayılan kasılmalar.

Bu yazıda bu dört durumu nasıl ayırt edebileceğinizi ve hangisinin ne zaman muayene gerektirdiğini anlatıyoruz.

Göz Kapağı Seğirmesi (Miyokimi)

Göz kapağı seğirmesi, göz kapağını kapatan halka şeklindeki kasın küçük bir bölümünün istemsiz olarak art arda kasılmasıdır; tıptaki adı göz kapağı miyokimisidir. Genellikle tek gözde ve çoğu zaman üst kapakta görülür. Seğirme dışarıdan pek fark edilmez; kişi daha çok kapağında hafif bir titreşim ya da kıpırtı hisseder. Göz kapağı kapanmaz ve görme etkilenmez.

Neden olur?

Seğirmeyi başlatan etkenlerin çoğu gündelik hayatın içindedir:

  • Yorgunluk ve uykusuzluk
  • Stres
  • Fazla kafein (çay, kahve, enerji içecekleri) ve fazla alkol
  • Göz yüzeyinin tahriş olması; örneğin göz kuruluğu ya da blefarit gibi göz kapağı iltihapları
  • Gözlerin yorulması; örneğin uzun süre ekrana bakmaya bağlı dijital göz yorgunluğu
  • Işığa hassasiyet

Nadiren migren tedavisinde kullanılan bazı ilaçların yan etkisi olarak da ortaya çıkabilir. Kullandığınız bir ilaçtan şüpheleniyorsanız ilacı kendi kendinize bırakmayın; hekiminize danışın. Bazı kişilerde ise seğirmeyi başlatan belirgin bir neden bulunamaz.

Ne kadar sürer, nasıl geçer?

Seğirme genellikle birkaç gün boyunca aralıklarla gelir gider, sonra kendiliğinden kaybolur; çoğu kişide bir hafta içinde geçer. Bu sürede şunlar yardımcı olur:

  • Uykunuzu düzenleyin ve dinlenin.
  • Çay, kahve ve enerji içeceklerini azaltın; alkolü sınırlayın.
  • Ekran başında düzenli mola verin.
  • Gözlerinizde kuruluk ya da batma varsa yapay gözyaşı kullanın.

Bazı kişilerde seğirme aylarca sürebilir. Bu durumda bile, yalnızca göz kapağıyla sınırlı kalan seğirmenin genellikle iyi huylu olduğu bilinmektedir. Yakınmaları uzun süredir devam eden ve en az bir yıl izlenen 15 hastanın hiçbirinde seğirme, bir sinir sistemi hastalığının ilk belirtisi çıkmamış; yalnızca biri zamanla aynı tarafta yarım yüz spazmına dönüşmüştür. Çok rahatsız edici ve uzun süren seğirmelerde botulinum toksini (botoks) enjeksiyonları da kullanılabilir.

Göz Tiki (Tik Bozukluğu)

Tik nedir?

Tik; ani, hızlı, tekrarlayan ve bir amaca yönelik olmayan hareket ya da seslerdir. Göz bölgesinde en sık görülen tikler göz kırpma, gözleri sıkıp açma, kaş kaldırma, gözleri yukarı devirme ya da yana çevirmedir.

Tikin seğirmeden önemli bir farkı vardır: Tikten hemen önce çoğu zaman bir dürtü ya da kaşıntıya benzer bir his duyulur ve kişi tiki kısa bir süre bastırabilir. Ancak bastırmak gerginlik yaratır ve tik bir süre sonra yeniden ortaya çıkar. Tikler heyecan, stres ve yorgunlukla artar; kişi sakinken ya da bir işe odaklandığında azalır.

Kimlerde görülür?

Tikler en çok çocukluk çağında görülür ve sanıldığından çok daha yaygındır: Çocukların dörtte birine varan bir kısmı hayatlarının bir döneminde tik yaşar. Erkek çocuklarda kızlara göre 3–4 kat daha sık görülür. Tikler çoğunlukla 5–10 yaşları arasında başlar ve genellikle önce baş ve yüz bölgesinde, sıklıkla da göz kırpma şeklinde ortaya çıkar.

Çocukluk çağı tiklerinin büyük çoğunluğu geçicidir ve birkaç ay içinde kendiliğinden kaybolur. Bir yıldan uzun süren tiklere kronik tik bozukluğu denir. Hem hareket hem de ses tiklerinin (boğaz temizleme, burun çekme gibi) en az bir yıldır sürdüğü ve 18 yaşından önce başladığı tabloya ise Tourette sendromu adı verilir; çocukların yaklaşık %0,8’inde görülür. Tourette sendromunda bile tikler çoğunlukla ergenliğin başında en yoğun dönemine ulaşır, ergenliğin sonunda ve 20’li yaşların başında belirgin şekilde azalır.

Her sık göz kırpma tik değildir

Çocuğunuzun sık göz kırptığını fark ettiğinizde ilk adım bir göz muayenesi olmalıdır. Sık göz kırpması nedeniyle göz doktoruna getirilen 99 çocuğun incelendiği bir çalışmada en sık neden göz yüzeyi ya da göz kapağı sorunlarıydı (%37); tikler ikinci sırada geliyordu (%23). Bunları düzeltilmemiş göz numaraları (%14) ve aralıklı göz kayması (%11) izliyordu. Aynı çalışma, nedenin çoğu zaman ayrıntılı bir göz muayenesiyle bulunabildiğini ve rutin nörolojik tetkik ya da görüntüleme gerekmediğini göstermiştir. Çocuklarda sık göz kırpmanın nedenlerini Çocuklarda Sık Göz Kırpma yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Çocuğunuzda göz tiki varsa ne yapmalısınız?

  • Tiki fark ettiğinizi sürekli dile getirmeyin; çocuğu uyarmayın ya da azarlamayın. Dikkati tike çekmek tiki artırabilir ve uzamasına neden olabilir.
  • Evde ve okulda stresi azaltmaya çalışın; düzenli uyku da yardımcı olur.
  • Tikler çoğu çocukta tedavi gerektirmez.
  • Tikler çocuğun okulunu, arkadaşlıklarını ya da günlük hayatını etkiliyorsa önce aile ve çocuk tikler hakkında bilgilendirilir; bu yetmezse davranışçı tedaviler devreye girer. Avrupa tik kılavuzu, çocuğa tiki önceden fark etmeyi ve tikin yerine başka bir hareket yapmayı öğreten alışkanlığı tersine çevirme eğitimini (HRT/CBIT) ilk basamak tedaviler arasında saymaktadır. Şiddetli durumlarda ilaç tedavisine çocuk nörolojisi ya da çocuk psikiyatrisi uzmanı karar verir.
  • Tiklerle alay edilmesi çocuğun kendine güvenini sarsabilir. Türkiye’den yapılan bir çalışmada kronik tik bozukluğu olan çocukların yaşam kalitesi ve benlik saygısı yaşıtlarına göre daha düşük bulunmuştur. Bu nedenle öğretmenleri bilgilendirmek ve çocuğa destek olmak önemlidir.

Göz kırpmaya öksürük, boğaz temizleme ya da burun çekme gibi ses tikleri eşlik ediyorsa, birden fazla tik varsa, tikler bir yıldan uzun sürüyorsa ya da çocuğun günlük hayatını etkiliyorsa çocuk nörolojisi değerlendirmesi uygun olur.

Blefarospazm

Blefarospazm, gündelik seğirmeden tamamen farklı bir hastalıktır. Beyindeki hareket kontrol ağlarını etkileyen ve distoni adı verilen hareket bozukluklarından biridir; göz kapaklarını kapatan kasların istemsiz ve güçlü kasılmalarıyla kendini gösterir.

Genellikle orta ve ileri yaşlarda başlar ve kadınlarda erkeklere göre iki kattan fazla sık görülür. İlk belirtiler çoğu zaman göz kırpma sıklığının artması, göz kuruluğu ve rüzgar, güneş ışığı ya da hava kirliliğiyle artan göz tahrişidir; bu yüzden başlangıçta yalnızca göz kuruluğu sanılabilir. Yakınmalar bir gözde başlayabilir ama zamanla iki gözü de tutar. Blefarospazmlı hastalarda ışığa hassasiyet de sık görülür.

Hastalık ilerledikçe kapaklar istemsizce kapanır ve gözleri açık tutmak giderek zorlaşır. Ağır durumlarda kişi okumakta, araç kullanmakta, hatta yürürken önünü görmekte zorlanır. Bazı hastalarda kasılmalar yüzün alt kısmına, çeneye ve dile yayılır; bu tabloya Meige sendromu denir.

Blefarospazm nasıl tedavi edilir?

Blefarospazmda tedavinin temeli, göz kapağı çevresindeki kaslara yapılan botulinum toksini (botoks) enjeksiyonlarıdır. Kontrollü çalışmaları değerlendiren Cochrane incelemesi, tek bir enjeksiyonun hastalığın şiddetini ve yarattığı kısıtlılığı anlamlı şekilde azalttığını göstermiştir; gözlemsel çalışmalarda hastaların yaklaşık %90’ının bu tedaviden fayda gördüğü bildirilmiştir. Etki kalıcı değildir; bir çalışmada ortalama 10–11 hafta sürdüğü ölçülmüştür. Bu nedenle enjeksiyonlar belirli aralıklarla tekrarlanır. En sık yan etkiler geçici göz kapağı düşüklüğü (pitozis) ve görmeyle ilgili geçici yakınmalardır.

Eşlik eden göz kuruluğunun tedavisi de önemlidir. Hacettepe Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmada, botulinum toksini enjeksiyonundan sonra blefarospazm hastalarının göz kuruluğu yakınmalarının da altı ay boyunca azaldığı görülmüştür.

Yarım Yüz Spazmı (Hemifasiyal Spazm)

Yarım yüz spazmında, yüz sinirinin kontrol ettiği kaslar yüzün yalnızca bir yarısında istemsiz olarak kasılır. Kasılmalar çoğunlukla alt göz kapağında başlar; zamanla yanağa ve ağız kenarına yayılır ve gözün istemsizce kapanmasına yol açabilir. Genellikle orta yaşta başlar ve kadınlarda biraz daha sık görülür; yaklaşık 100.000 kişiden 11’inde görüldüğü tahmin edilmektedir.

Nedeni çoğunlukla, yüz sinirinin beyin sapından çıktığı noktada sinire baskı yapan bir atardamardır. Daha seyrek olarak geçirilmiş bir yüz felci, yüz sinirinin hasarı ya da bir tümör de neden olabilir. Bu nedenle yarım yüz spazmında nörolojik değerlendirme yapılır ve genellikle beyin MR’ı istenir.

Tedavide ilk seçenek botulinum toksini enjeksiyonlarıdır. Hastaların %85–95’i orta ya da belirgin düzeyde rahatlar; etki geçici olduğu için enjeksiyonların genellikle 3–4 ayda bir tekrarlanması gerekir. Ankara Üniversitesi’nde 16 yıl boyunca 68 hastaya yapılan 470 enjeksiyonun değerlendirildiği bir çalışmada etki ortalama 8 günde başlamış ve yaklaşık 15 hafta sürmüş; enjeksiyonların %80’inde hiçbir yan etki görülmemiştir.

Kalıcı bir çözüm isteyen uygun hastalarda, sinire baskı yapan damarın beyin cerrahisiyle sinirden ayrılması (mikrovasküler dekompresyon) yaklaşık %85 oranında başarılıdır. Bu bir beyin ameliyatı olduğu için faydaları ve riskleri beyin cerrahıyla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

Kısaca: Hangisi Olabilir?

  • Tek gözde, kapakta hafif bir titreşim; göz kapanmıyor ve birkaç gün sürüyor: büyük olasılıkla basit seğirme (miyokimi).
  • Çocukta göz kırpma, gözleri sıkma ya da devirme; heyecanla artıyor, kısa süre bastırılabiliyor: büyük olasılıkla tik.
  • Yetişkinde iki gözde artan göz kırpma ve kapakların istemsiz kapanması; ışık ve rüzgarla kötüleşiyor: blefarospazm olabilir.
  • Yüzün tek tarafında, gözden yanağa ya da ağız kenarına yayılan kasılmalar: yarım yüz spazmı olabilir.

Ne Zaman Göz Doktoruna Başvurmalısınız?

Basit seğirme için çoğu zaman doktora gitmek gerekmez. Ancak şu durumlarda muayene olmanızı öneririz:

  • Seğirme bir haftadan uzun sürüyorsa
  • Seğirme sırasında göz kapağı tamamen kapanıyorsa
  • Kasılmalar yüzün başka bölgelerine yayılıyorsa
  • Gözünüzde kızarıklık, şişlik ya da akıntı varsa
  • Üst göz kapağınız düşmüşse
  • Çocuğunuzun sık göz kırpması ya da göz tiki geçmiyor, artıyor ya da başka tikler eşlik ediyorsa

Seğirmeye yüzde güçsüzlük, çift görme ya da başka nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa beklemeden bir hekime başvurun. Göz muayenesinde göz yüzeyi, göz kapakları ve göz numarası değerlendirilir; gerektiğinde nöroloji uzmanıyla birlikte çalışılır.

Son Söz

Göz seğirmesi çoğu zaman bedeninizin “biraz dinlen” deme biçimidir: Uyku, stres ve kafein dengesi yerine oturduğunda kendiliğinden geçer. Çocuklardaki göz tiklerinin çoğu da zamanla kaybolur. Buna karşılık iki gözün kapaklarını kapatan blefarospazm ve yüzün bir yarısını tutan yarım yüz spazmı, etkili tedavileri olan ve doğru tanı gerektiren hastalıklardır. Seğirmeniz uzuyor, yayılıyor ya da gözünüzü kapatıyorsa muayene olmayı ertelemeyin.

Sıkça sorulan sorular

Göz seğirmesi (göz tiki) neden olur?

En sık nedenler yorgunluk, uykusuzluk, stres, fazla kafein ve alkoldür. Göz kuruluğu ve göz kapağı iltihabı gibi göz yüzeyini tahriş eden durumlar ile ışığa hassasiyet de seğirmeyi tetikleyebilir; nadiren bazı ilaçların yan etkisi olarak ortaya çıkar. Çocuklarda görülen göz kırpma, gözleri sıkma ya da devirme gibi hareketler ise çoğunlukla tiktir ve stres, heyecan ve yorgunlukla artar.

Göz seğirmesi ne kadar sürer, nasıl geçer?

Basit göz seğirmesi genellikle birkaç gün boyunca aralıklarla gelir gider ve çoğu kişide bir hafta içinde kendiliğinden geçer. Uyku düzenine dikkat etmek, kafeini ve alkolü azaltmak, ekran başında mola vermek ve gözde kuruluk varsa yapay gözyaşı kullanmak geçmesine yardımcı olur. Bir haftadan uzun süren, göz kapağını tamamen kapatan ya da yüzün başka bölgelerine yayılan seğirmelerde göz muayenesi gerekir.

Göz seğirmesi bir hastalığın belirtisi olabilir mi?

Yalnızca göz kapağıyla sınırlı kalan seğirme, aylarca sürse bile genellikle iyi huyludur. Seğirmenin iki gözde göz kapaklarının istemsiz kapanmasıyla seyretmesi blefarospazmı, yüzün bir yarısında yanağa ve ağız kenarına yayılması ise yarım yüz spazmını düşündürür. Seğirmeye göz kapağı düşüklüğü, yüzde güçsüzlük ya da çift görme eşlik ediyorsa mutlaka muayene olunmalıdır.

Çocuğumun göz tiki geçer mi?

Çocukluk çağındaki tiklerin büyük çoğunluğu geçicidir ve birkaç ay içinde kendiliğinden kaybolur. Tike dikkat çekmek ya da çocuğu uyarmak tiki artırabilir; sakin bir ortam ve düzenli uyku yardımcı olur. Ancak sık göz kırpma her zaman tik değildir; göz yüzeyi sorunları, düzeltilmemiş göz numarası ya da göz kayması da aynı tabloya yol açabildiği için önce göz muayenesi yapılmalıdır. Tikler bir yıldan uzun sürüyor, ses tikleri eşlik ediyor ya da günlük hayatı etkiliyorsa çocuk nörolojisi değerlendirmesi uygun olur.

Blefarospazm nedir, nasıl tedavi edilir?

Blefarospazm, göz kapaklarını kapatan kasların istemsiz ve güçlü kasılmasıyla seyreden, distoni grubundan bir hareket bozukluğudur. Genellikle orta ve ileri yaşta başlar, kadınlarda daha sık görülür ve zamanla iki gözü tutar. Tedavinin temeli, göz çevresindeki kaslara yapılan botulinum toksini enjeksiyonlarıdır; etkisi geçici olduğu için birkaç ayda bir tekrarlanır. Eşlik eden göz kuruluğunun tedavisi de yakınmaları azaltır.

Göz seğirmesi için botoks yapılır mı?

Gündelik, kısa süreli göz seğirmesi için botoks gerekmez; seğirme çoğu zaman kendiliğinden geçer. Botulinum toksini enjeksiyonları blefarospazm ve yarım yüz spazmında ilk tercih edilen tedavidir; aylarca süren ve çok rahatsız edici seğirmelerde de kullanılabilir. Etkisi birkaç ay sürer ve gerektiğinde tekrarlanır. Geçici göz kapağı düşüklüğü gibi yan etkiler görülebileceği için uygulama deneyimli bir hekim tarafından yapılmalıdır.

Kaynaklar

  1. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Eyelid twitch.
  2. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Facial tics.
  3. MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). Benign essential blepharospasm.
  4. National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). Tourette Syndrome.
  5. Banik R, Miller NR. Chronic myokymia limited to the eyelid is a benign condition. J Neuroophthalmol. 2004;24(4):290-292.
  6. Knight T, Steeves T, Day L, et al. Prevalence of tic disorders: a systematic review and meta-analysis. Pediatr Neurol. 2012;47(2):77-90.
  7. Coats DK, Paysse EA, Kim DS. Excessive blinking in childhood: a prospective evaluation of 99 children. Ophthalmology. 2001;108(9):1556-1561.
  8. Andrén P, Jakubovski E, Murphy TL, et al. European clinical guidelines for Tourette syndrome and other tic disorders-version 2.0. Part II: psychological interventions. Eur Child Adolesc Psychiatry. 2022;31(3):403-423.
  9. Hesapçıoğlu ST, Tural MK, Kandil S. Quality of life and self-esteem in children with chronic tic disorder. Turk Pediatri Ars. 2014;49(4):323-332.
  10. Defazio G, Hallett M, Jinnah HA, Conte A, Berardelli A. Blepharospasm 40 years later. Mov Disord. 2017;32(4):498-509.
  11. Duarte GS, Rodrigues FB, Marques RE, et al. Botulinum toxin type A therapy for blepharospasm. Cochrane Database Syst Rev. 2020;11:CD004900.
  12. Costa J, Espírito-Santo C, Borges A, et al. Botulinum toxin type A therapy for blepharospasm. Cochrane Database Syst Rev. 2005;(1):CD004900.
  13. Kocabeyoglu S, Sekeroglu HT, Mocan MC, et al. Ocular surface alterations in blepharospasm patients treated with botulinum toxin A injection. Eur J Ophthalmol. 2014;24(6):830-834.
  14. Rosenstengel C, Matthes M, Baldauf J, Fleck S, Schroeder H. Hemifacial spasm: conservative and surgical treatment options. Dtsch Arztebl Int. 2012;109(41):667-673.
  15. Wang A, Jankovic J. Hemifacial spasm: clinical findings and treatment. Muscle Nerve. 1998;21(12):1740-1747.
  16. Sorgun MH, Yilmaz R, Akin YA, Mercan FN, Akbostanci MC. Botulinum toxin injections for the treatment of hemifacial spasm over 16 years. J Clin Neurosci. 2015;22(8):1319-1325.
Randevu veya bilgi almak ister misiniz?